Terapia uzależnień: doświadczenie i wsparcie
Terapia uzależnień: doświadczenie i wsparcie
Uzależnienie nie zawsze wiąże się z alkoholem albo narkotykami. Hazard, gry, internet, zakupy, telefon czy praca mogą z czasem przejąć coraz większą kontrolę nad codziennością, relacjami i emocjami. Warto wiedzieć, kiedy zwykłe zachowanie przestaje być wyborem i zaczyna wymagać pomocy.
Dużo pracy nie zawsze oznacza pracoholizm. Czasem jednak praca przestaje być tylko obowiązkiem, ambicją albo sposobem zarabiania pieniędzy, a zaczyna służyć temu, żeby nie czuć, nie rozmawiać i nie zatrzymywać się przy sobie. W tym tekście piszę o momencie, w którym praca staje się ucieczką od życia.
W pracy terapeutycznej często widzę, że uzależnienie nie zawsze zaczyna się od samej substancji albo konkretnego zachowania. Czasem zaczyna się od napięcia, z którym człowiek nie umie już inaczej sobie poradzić. W tym artykule piszę o pracy, alkoholu, lekach i narkotykach jako różnych sposobach ucieczki od tego samego wewnętrznego przymusu.
W pracy terapeutycznej rzadko widzę pracoholizm jako zupełnie osobny problem. Często obok niego pojawia się alkohol, leki, hazard, narkotyki albo inne sposoby ucieczki od napięcia. Wspólny mianownik bywa podobny: „muszę”, „nie mogę odpuścić”, „inaczej wszystko się rozsypie”. Warto wtedy zapytać spokojnie: co tak naprawdę dzieje się pod tą ciągłą potrzebą działania?
Uzależnienie od internetu rzadko zaczyna się nagle. W tym tekście pokazuję, po czym rozpoznać problem, jakie są jego skutki i jak odzyskiwać kontrolę nad życiem poza ekranem.
Uzależnienie od gier komputerowych nie zaczyna się od samej gry, ale od tego, jaką funkcję zaczyna ona pełnić w życiu. W tym tekście wyjaśniam, co najczęściej stoi za nadmiernym graniem, po czym rozpoznać problem i kiedy warto szukać pomocy.
Uzależnienie od hazardu często długo pozostaje ukryte, choć potrafi niszczyć finanse, relacje i zdrowie psychiczne. W tym tekście wyjaśniam, czym jest hazard patologiczny, jak rozpoznać problem i co naprawdę pomaga zacząć z niego wychodzić.
Dwie osoby mogą spędzać podobną ilość czasu przed komputerem, a tylko jedna z nich doświadczać poważnego problemu. Ktoś może pracować przy ekranie przez wiele godzin, a po zakończeniu obowiązków odłożyć urządzenie i wrócić do relacji, odpoczynku oraz innych aktywności. Inna osoba mimo własnych postanowień zostaje w sieci przez całą noc, zaniedbuje obowiązki i coraz bardziej wycofuje się z życia poza ekranem.
Podobnie jest z grami, pracą, zakupami i innymi zachowaniami. Liczy się nie tylko częstotliwość, ale utrata kontroli, rosnące znaczenie danej czynności i kontynuowanie jej mimo konsekwencji. Ważnym sygnałem jest również to, że człowiek potrzebuje danego zachowania już nie dla przyjemności, ale po to, żeby poradzić sobie ze swoim stanem emocjonalnym.
Nie każda trudność z telefonem, internetem czy pracą oznacza od razu uzależnienie. Utrata kontroli, narastające szkody i podporządkowanie codzienności jednemu zachowaniu są jednak wystarczającym powodem, aby spokojnie skonsultować sytuację.
Problemowe korzystanie z internetu nie dotyczy wyłącznie dzieci i nastolatków. Może pojawić się również u dorosłych, którzy pracują, utrzymują rodzinę i przez długi czas nie widzą niczego niepokojącego w ciągłej obecności online. Internet może jednak stopniowo przejmować odpoczynek, relacje, sen i sposób radzenia sobie z emocjami.
Dla jednej osoby będą to gry, dla innej media społecznościowe, filmy, zakupy, pornografia, wiadomości albo niekończące się przeglądanie treści. Wspólny bywa mechanizm: ekran pozwala przez chwilę nie czuć napięcia, samotności, nudy albo niezadowolenia z własnego życia. Po odłożeniu telefonu lub wyłączeniu komputera te emocje wracają, często z jeszcze większą siłą.
W pracy terapeutycznej spotykam również osoby, których problem nie polega na tym, że po prostu lubią internet. Trudność zaczyna się wtedy, gdy życie poza ekranem staje się puste, zbyt wymagające albo coraz mniej obecne. Samo liczenie godzin nie dociera wtedy do istoty problemu.
Uzależnienia behawioralne nie wyglądają tak samo. Hazard może przez długi czas pozostawać ukryty, aż pojawiają się długi, pożyczki, kłamstwa i naruszenie bezpieczeństwa finansowego rodziny. W pracoholizmie człowiek bywa nagradzany za zachowanie, które stopniowo niszczy jego zdrowie i relacje. Przy grach problem może ujawnić się przez nocne granie, zaniedbanie nauki lub pracy oraz coraz większe wycofanie z bezpośredniego kontaktu z ludźmi.
Nie ma jednej listy objawów pasującej do wszystkich zachowań. Warto patrzeć na to, co dana aktywność zabiera oraz jak człowiek reaguje, gdy próbuje ją ograniczyć. Ważne jest także, czy zachowanie nadal służy życiu, czy życie zaczęło służyć jego podtrzymywaniu.
Bliscy często próbują zatrzymać problem za pomocą kontroli, ograniczania dostępu, blokad rodzicielskich, odbierania urządzeń albo pilnowania pieniędzy. W sytuacji zagrożenia bezpieczeństwa lub finansów takie działania mogą być potrzebne. Same jednak rzadko prowadzą do trwałej zmiany.
Jeżeli zachowanie pomagało człowiekowi nie czuć lęku, pustki, odrzucenia albo napięcia, jego odebranie nie usuwa tych emocji. Często pojawiają się wtedy złość, rozdrażnienie, negocjowanie albo poszukiwanie innego sposobu szybkiego rozładowania napięcia. Terapia pomaga zrozumieć funkcję, jaką zachowanie pełniło, oraz budować codzienność, w której nie jest ono jedynym dostępnym sposobem radzenia sobie ze sobą.
Nie oznacza to, że nie należy ustalać zasad. Granice są potrzebne, szczególnie gdy problem dotyczy dziecka, wspólnych pieniędzy albo bezpieczeństwa rodziny. Powinny jednak iść w parze z próbą zrozumienia, co dzieje się pod zachowaniem, które wszyscy próbują zatrzymać.
Nie każde uzależnienie behawioralne wymaga pobytu w ośrodku. W wielu sytuacjach można rozpocząć od konsultacji i regularnej terapii ambulatoryjnej. Intensywniejszą formę pomocy warto rozważyć wtedy, gdy człowiek całkowicie odwrócił rytm dnia, przestał pracować lub uczyć się, odizolował się od bliskich, naraził rodzinę na poważne straty finansowe albo mimo wielokrotnych prób nie potrafi przerwać zachowania.
Terapia stacjonarna może pozwolić czasowo wyjść z utrwalonego rytmu i rozpocząć codzienną pracę terapeutyczną. Nie chodzi jednak wyłącznie o zabranie telefonu, odłączenie internetu czy uniemożliwienie grania. Najważniejsza jest praca nad tym, co człowiek przeżywa bez danego zachowania i jak ma wrócić do życia, w którym ponownie pojawiają się relacje, odpowiedzialność, odpoczynek i realny kontakt ze sobą.
W Ośrodku Koninki pracuję również z osobami doświadczającymi uzależnień behawioralnych, w tym problemów związanych z hazardem, komputerem i telefonem. Jeśli nie wiesz, czy sytuacja wymaga już terapii i jaka jej forma byłaby odpowiednia, możesz napisać do mnie. Pierwsza rozmowa może pomóc oddzielić intensywny nawyk od sytuacji, w której człowiek rzeczywiście traci wpływ na własne życie.
Intensywne zainteresowanie pozostawia człowiekowi możliwość decydowania, kiedy się nim zajmuje i kiedy wraca do innych części życia. Przy uzależnieniu lub poważnym zachowaniu nałogowym ta swoboda stopniowo zanika, a kolejne próby ograniczenia kończą się niepowodzeniem. Niepokojące są również zaniedbywanie relacji i obowiązków, narastające szkody oraz kontynuowanie zachowania mimo świadomości jego konsekwencji. Sama pasja może zajmować dużo czasu, ale nie powinna odbierać człowiekowi wpływu na całe życie.
Liczba godzin może być ważnym sygnałem, ale sama nie rozstrzyga, czy człowiek doświadcza uzależnienia. Większe znaczenie mają utrata kontroli, podporządkowanie codzienności aktywności online i dalsze korzystanie mimo widocznych szkód. Trzeba uwzględnić także cel obecności przed ekranem, ponieważ inaczej wygląda wielogodzinna praca, a inaczej nocne przeglądanie treści mimo kolejnych postanowień. Ważne jest również to, co dzieje się po próbie odłączenia: czy człowiek potrafi wrócić do innych aktywności, czy reaguje silnym napięciem i szybko wraca do sieci.
Problemowe korzystanie z telefonu i internetu może dotyczyć również osoby dorosłej, nawet jeśli pracuje i pozornie dobrze wypełnia swoje obowiązki. Trudność bywa długo niewidoczna, ponieważ urządzenia są potrzebne do pracy, kontaktu i organizacji codzienności. Sygnałem ostrzegawczym staje się sytuacja, w której ekran regularnie wypiera sen, relacje, odpoczynek i bezpośredni kontakt z bliskimi. Znaczenie ma także nieskuteczność kolejnych prób ograniczenia korzystania.
Leczenie nie zawsze oznacza całkowitą i trwałą rezygnację z aktywności, która stała się problemem. W przypadku internetu lub pracy celem jest często odzyskanie kontroli, zmiana sposobu korzystania i odbudowanie równowagi pomiędzy różnymi częściami życia. Przy hazardzie całkowite zaprzestanie grania ma znacznie większe znaczenie ze względu na mechanizm uzależnienia i ryzyko kolejnych strat. Konkretne zasady powinny wynikać z rodzaju problemu, jego nasilenia oraz indywidualnej sytuacji człowieka.
Terapia stacjonarna może być potrzebna, gdy zachowanie głęboko rozregulowało codzienność, a pomoc ambulatoryjna i domowe próby zmiany nie przynoszą efektu. Dotyczy to między innymi całkowitego odwrócenia rytmu dnia, izolacji, rezygnacji z nauki lub pracy, poważnych strat finansowych albo wielokrotnych nawrotów. Pobyt w ośrodku pozwala czasowo przerwać utrwalony schemat i rozpocząć intensywną pracę nad jego przyczynami. Nie każda osoba potrzebuje jednak takiej samej formy leczenia, dlatego decyzję warto poprzedzić indywidualną konsultacją.