Uzależnienie od leków uspokajających. Kiedy recepta przestaje leczyć

Pacjenci uzależnieni od leków trafiają do mnie najpóźniej ze wszystkich. Osoba pijąca prędzej czy później usłyszy od kogoś, że przesadza. Osoba biorąca narkotyki wie, że robi coś, czego robić nie powinna. A ktoś, kto od pięciu lat bierze tabletkę na sen, ma receptę, wizytę kontrolną i poczucie, że się leczy? Nikt mu nie zwraca uwagi. On sam też traci czujnosć, bo przecież nie robi nic złego.

Pacjent zwykle przychodzi dopiero wtedy, gdy lekarz odmawia mu kolejnej recepty albo gdy sam próbował odstawić leki i przestraszył się tego, co się wtedy działo. Ten tekst jest o tym, jak rozpoznać ten moment wcześniej. I o tym, dlaczego akurat tych konkretnych leków nie wolno odstawiać samodzielnie.

Piszę go w tygodniu Światowego Dnia Zdrowia Psychicznego i nie jest to przypadek. To uzależnienie zaczyna się dokładnie tam, gdzie zwykle kończy się rozmowa o zdrowiu psychicznym – na recepcie wypisanej na lęk albo na bezsenność.

Jak zaczyna się uzależnienie od leków

Prawie zawsze tak samo: od czegoś, co naprawdę się działo. Śmierć bliskiej osoby. Rozwód. Zwolnienie z pracy albo kilka miesięcy bardzo dużego napięcia. Człowiek przestaje spać, idzie do lekarza i dostaje lek uspokajający albo nasenny. Bierze zgodnie z zaleceniem i po dwóch dniach pierwszy raz od tygodni przesypia całą noc.

I tu zaczyna się problem, bo to działa. Działa od razu, za każdym razem i dokładnie tak, jak powinno. Leki z tej grupy przeznaczone są do krótkiego stosowania. Zwykle mówi się o kilku tygodniach, a nie o miesiącach. Problem w tym, że po tych kilku tygodniach kryzys rzadko się kończy. Pacjent nadal nie śpi, nadal się boi, więc dostaje przedłużenie. Potem kolejne. Po roku nikt już nie pamięta, że to miało być rozwiązanie na chwilę.

Nikt tu nie zrobił nic złego. Lekarz pomógł człowiekowi w kryzysie, a pacjent brał tak, jak mu powiedziano. Uzależnienie powstaje nie z nadużycia, tylko z przedłużenia.

Które leki uzależniają, a które nie

To pytanie pada w gabinecie bardzo często i warto je rozstrzygnąć, bo krąży wokół niego sporo nieporozumień.

Benzodiazepiny. Najliczniejsza grupa leków uspokajających i przeciwlękowych, stosowanych też doraźnie w bezsenności. Działają szybko i skutecznie, ale przy dłuższym przyjmowaniu prowadzą do tolerancji i zależności. To one odpowiadają za większość przypadków, które widzę w gabinecie.

Leki nasenne nowszej generacji. Potocznie nazywane lekami „z grupy Z”. Przez lata uchodziły za bezpieczniejszą alternatywę dla benzodiazepin. Dziś wiemy, że przy codziennym, długotrwałym stosowaniu również silnie uzależniają.

Niektóre leki przeciwpadaczkowe stosowane w lęku. Rzadziej, ale w ostatnich latach coraz częściej spotykam pacjentów, którzy uzależnili się od preparatu przepisanego im na lęk albo na ból neuropatyczny.

Leki, które nie uzależniają. Leki przeciwdepresyjne nie uzależniają, choć po dłuższym przyjmowaniu nie odstawia się ich nagle, bo organizm potrzebuje czasu na adaptację. To nie jest to samo co uzależnienie. Nie uzależnia też większość leków przeciwhistaminowych stosowanych w łagodnym lęku ani preparaty ziołowe.

Celowo nie wymieniam nazw handlowych. Po pierwsze, ta sama substancja występuje w Polsce pod wieloma nazwami. Po drugie, nie chodzi o to, żeby ktoś sprawdził, czy jego lek „jest na liście”, tylko żeby zapytał o to lekarza, który go przepisał.

Tolerancja, czyli moment, w którym lek przestaje działać

Mechanizm jest tu prostszy niż przy alkoholu i właśnie dlatego jest tak podstępny. Organizm przyzwyczaja się do leku. Po kilku tygodniach albo miesiącach ta sama dawka przestaje przynosić ten sam efekt. Sen znowu robi się płytki, lęk wraca. Pacjent uznaje, całkiem logicznie, że choroba się nasila, więc potrzebuje więcej leków.

I to jest kluczowy moment. Objawy, które wracają, nie zawsze są chorobą. Bardzo często są już objawami odstawienia, które pojawiają się między jedną dawką a drugą. Powstaje wtedy mechanizm, który sam się napędza. Lek przestaje leczyć lęk, a zaczyna leczyć skutki własnego działania. Człowiek bierze go nie po to, żeby było dobrze, tylko po to, żeby nie było źle. Dokładnie to samo dzieje się przy alkoholu, co opisywałem w tekście o mechanizmach uzależnienia – tylko że tutaj odbywa się w pełnej zgodzie z zaleceniem lekarskim.

Sygnały, że recepta przestała być leczeniem

Żaden z poniższych punktów sam w sobie niczego nie przesądza. Ale kiedy zbiera się ich kilka, warto porozmawiać z lekarzem.

• bierzesz lek dłużej, niż było to planowane, i nikt już nie rozmawia o zakończeniu,
• dawka z czasem wzrosła, czasem bez konsultacji,
• bierzesz tabletkę zapobiegawczo, zanim pojawi się lęk albo bezsenność,
• pilnujesz, żeby zapas nigdy się nie skończył, i boisz się wyjazdu bez leku,
• zdarza ci się brać dodatkową dawkę w gorszy dzień,
• recepty bierzesz od więcej niż jednego lekarza,
• nie mówisz bliskim, ile naprawdę bierzesz,
• próbowałeś przerwać i wróciłeś po dwóch, trzech dniach, bo stan był nie do wytrzymania,
• łączysz lek z alkoholem.

Ten ostatni punkt traktuję osobno, bo jest najgroźniejszy. Leki uspokajające i alkohol działają na ten sam układ i wzajemnie wzmacniają swoje działanie, w tym hamujący wpływ na oddychanie. To połączenie bywa śmiertelne i nie wymaga do tego dużych ilości.

Dlaczego takie uzależnienie da się łatwo przeoczyć

Składa się na to kilka rzeczy naraz.

Nie ma żadnej sceny. Przy alkoholu w pewnym momencie zdarza się awantura, nieobecność w pracy albo coś, czego nie da się już wytłumaczyć. Przy lekach nie dzieje się nic tak widocznego. Człowiek chodzi do pracy, prowadzi dom, nikogo nie krzywdzi.

Jest recepta. Legalność działa jak alibi, i to bardzo mocne. „Przecież lekarz mi to przepisał” – słyszę to zdanie ciągle przy pierwszej wizycie.

To nie pasuje do stereotypu. Osoby, które widzę z tym problemem, to często kobiety po pięćdziesiątce, nauczycielki, urzędniczki, emerytowane lekarki. Nikt z otoczenia nie pomyśli o uzależnieniu, bo w głowach wszystkich osoba uzależniona wygląda inaczej. Pisałem o tym szerzej w tekście o tym, dlaczego o uzależnieniu wciąż mówimy szeptem.

Objawy wyglądają jak starzenie się albo zmęczenie. Zaburzenia pamięci, problemy z koncentracją, spowolnienie, chwiejność i upadki u osób starszych bywają przypisywane wiekowi. Bardzo często są skutkiem długotrwałego przyjmowania leku.

Co się dzieje przy odstawieniu

Tu muszę napisać rzecz, dla której w dużej mierze powstał ten tekst.

Nagłe odstawienie leków uspokajających i nasennych po dłuższym przyjmowaniu jest niebezpieczne dla zdrowia i życia. Nie jest to kwestia dyskomfortu ani silnej woli. Przy tej grupie leków, podobnie jak przy alkoholu, gwałtowne przerwanie może wywołać napad drgawkowy, a w cięższych przypadkach majaczenie. To są stany zagrożenia życia.

Łagodniejsze objawy odstawienia obejmują nasilony lęk, bezsenność znacznie gorszą niż przed leczeniem, drżenie, kołatanie serca, nadwrażliwość na dźwięki i światło, problemy żołądkowe oraz uczucie nierealności tego, co się dzieje dookoła.

Jest też zjawisko, które najbardziej myli pacjentów. Po odstawieniu lęk i bezsenność wracają w nasileniu większym niż przed rozpoczęciem leczenia. To nie znaczy, że choroba wróciła ze zdwojoną siłą. To reakcja organizmu pozbawionego substancji, do której się przystosował. Ten stan mija, ale trzeba o nim wiedzieć wcześniej, bo bez tej wiedzy prawie każdy wraca do leku i uznaje, że bez niego nie da się żyć.

Jak wygląda bezpieczne odstawianie

Zasada jest jedna i nie ma od niej wyjątków: plan odstawiania ustala lekarz, który zna dawkę, czas przyjmowania i stan zdrowia pacjenta. W tym tekście nie znajdziesz żadnego schematu redukcji i jest to celowe. Nie ma uniwersalnego schematu, a ten znaleziony w internecie bywa groźniejszy niż samo branie leku.

Co można powiedzieć ogólnie o tym procesie:

Odstawianie jest stopniowe. Dawkę obniża się powoli, etapami, z czasem na przystosowanie się organizmu między kolejnymi krokami.

Trwa tygodniami, a bywa, że miesiącami. Im dłużej ktoś brał lek i im wyższa była dawka, tym wolniej się schodzi. Pośpiech jest tu największym błędem.

Czasem wymaga oddziału lub ośrodka. Przy wysokich dawkach, przy jednoczesnym piciu albo przy wcześniejszych nieudanych próbach odstawienie prowadzi się w warunkach stacjonarnych. O tym, kiedy warto pomyśleć o terapii stacjonarnej, pisałem osobno.

Objawy po drodze są normalne. Gorsze dni nie oznaczają, że plan jest zły. Oznaczają, że organizm się przestawia.

Samo odstawienie to nie koniec leczenia. To dopiero warunek, żeby zacząć zajmować się tym, po co w ogóle sięgnięto po lek.

Co zostaje po odstawieniu leku

Prawie zawsze to, co lek przez lata wyciszał. Jeżeli ktoś zaczął brać po stracie bliskiej osoby, wraca nieprzeżyta żałoba. Jeżeli zaczął z powodu lęku, lęk wraca w pełnej postaci. Jeżeli nie spał przez napięcie w pracy, znowu nie będzie spał. Z tą różnicą, że teraz nie ma już tabletki, która to przerywa w dwadzieścia minut.

Dlatego leczenie nie może skończyć się na odstawieniu. Potrzebna jest ocena stanu psychicznego, zwykle po kilku tygodniach od zakończenia redukcji, i leczenie tego, co się pod spodem odsłoni. Czasem jest to terapia, czasem leczenie psychiatryczne lekami, które nie uzależniają, najczęściej jedno i drugie. Pisałem o tym szerzej w tekście o tym, dlaczego uzależnienie często nie jest jedynym problemem.

Osobno trzeba zająć się snem, bo on wraca najwolniej. Przez kilka tygodni po odstawieniu sen bywa płytki i poszarpany. To nie jest powód, żeby wracać do leku. To etap.

Co mogą zrobić bliscy

Najgorsze, co można zrobić, to zabrać komuś tabletki i powiedzieć, że od jutra koniec. Przy tych lekach to nie jest stanowczość, tylko realne ryzyko dla zdrowia.

Co działa lepiej: rozmowa oparta na faktach, a nie na ocenie. Nie „jesteś uzależniona od tych proszków”, tylko „widzę, że bierzesz je od trzech lat i że dawka wzrosła”. Pomocne bywa też zaproponowanie konkretnej rzeczy – wspólnej wizyty u lekarza, umówienia terminu, pojechania na konsultację. Więcej o prowadzeniu takich rozmów pisałem w tekście o rozmowie z osobą uzależnioną.

Warto też pamiętać o sobie. Życie obok osoby, która od lat bierze i zaprzecza, zostawia ślad – współuzależnienie wygląda tu podobnie jak przy alkoholu, tylko bywa, że jeszcze trudniej je nazwać, bo formalnie przecież nic złego się nie dzieje.

Jeśli nie wiesz, czy to już moment na pomoc specjalisty, pomocny będzie tekst o tym, po czym poznać, że uzależnienie wymaga leczenia. A w sytuacji nagłej – zatrucia, utraty przytomności, połączenia leku z alkoholem – nie czekaj i dzwoń pod 112. Pozostałe numery znajdziesz na stronie pilnej pomocy.

FAQ – Najczęstsze pytania

Uzależnienie od leków nie zaczyna się od złej decyzji. Zaczyna się od pomocy, która trwała za długo. Dlatego nie ma w tym nic do wstydzenia się i nie ma też czego ukrywać przed lekarzem. Im wcześniej ktoś powie, ile naprawdę bierze i od kiedy, tym prostsze i bezpieczniejsze będzie wyjście z tego.

Jeśli poznajesz w tym siebie albo kogoś bliskiego, napisz do mnie – porozmawiamy spokojnie, bez oceniania i bez zobowiązań.